تفاوت اساسی انسان های گذشته با انسان های امروزی و آینده، در مفهومی به نام «ناپایداری» نهفته است. ناپایداری، به معنای «موقتی بودن» در زندگی روزمره است. مفهوم ناپایداری از حالت و احساس بی ثباتی حاصل می شود. البته، مفهوم ناپایداری، همواره بخشی از زندگی انسان بوده؛ اما امروز، احساس بی ثباتی شدیدتر از قبل شده است. در واقع، انسان ها شهروندان عصر «ناپایداری» هستند. این ناپایداری فقط شامل روابط افراد با یکدیگر نیست که به طور روزافزونی شکننده و بی ثبات به نظر می رسد؛ بلکه مواردی مانند رابطه با مکان ها، پیوند با نهادها و سازمان ها و حتی رابطه با افکار خاص یا با جریان اطلاعات در جامعه را نیز دربردارد.[1] افراد بسیاری که آمادگی این ناپایداری ها را ندارند؛ فشارهای روانی را تجربه می کنند که در جامعه صنعتی و شهری امروزی، بسیار تجربه می شود. فناوری اطلاعات و ارتباطات، نیز به عنوان یک فناوری که همواره در حال تغییر است؛ به دلیل تغییر فرایندهای مختلف سازمان ها، تشدیدکننده فشارهای روانی بوده است. یکی از روش هایی که سازمان ها برای کاهش فشارهای روانی کارکنان استفاده می کنند، حمایت های اجتماعی در محیط کار برای سلامت روانی افراد است. روابط اجتماعی مناسب به افراد کمک می کند تا فشار روانی را بهتر مدیریت کنند. میزان ادراک فرد از سودمندی روابط اجتماعی را «حمایت اجتماعی» می گویند که مواردی مانند ارائه اطلاعاتی بر پایه آنکه شخص با وجود مسائل یا نقصان هایی در کارش، مورد تایید و احترام باشد یا کمک به فرد در تعریف و شناخت مسائل و انطباق با آن ها را شامل می شود. تیم سازی نیز از روش های ایجاد روابط اجتماعی حمایتی در محیط کار است که البته از نظر ماهیت عمدتا بر محور کار و نه احساسات شکل می گیرد. اگرچه، کارکنان ممکن است حمایت های احساسی و اجتماعی را بیشتر از روابط شخصی خارج از محیط کار دریافت کنند. [2]فناوری اطلاعات و ارتباطات، با این که عامل افزاینده فشارهای روانی است؛ در مقابل، به روش های مختلف باعث کاهش فشارها می شود. فناوری اطلاعات و ارتباطات با افزایش ارتباطات، روابط اجتماعی را افزایش می دهد. با توجه به این که ارتباطات بخش عمده ای از اوقات کارکنان را به خود اختصاص می دهد، عوامل متعددی از نوع فناوری اطلاعات و ارتباطات وجود دارد؛ مانند اتاق های گپ (1)، اجتماعات مجازی (2) و پست الکترونیکی که می توان با استفاده از آن ها ارتباطات اجتماعی را افزایش داد. سایر ابزارهایی که برای ایجاد و تسریع ارتباطات در سازمان ها استفاده می شوند؛ عبارتند از [3]:* تخته سفید (3): نرم افزاری است که به چندین کاربر اجازه می دهد روی یک متن که هم زمان روی صفحه نمایش آن ها ظاهر شده است، کار کنند. به عبارت دیگر، فناوری اطلاعات، به افراد اجازه می دهد تا تخته سفید مجازی ایجاد کنند. روش کار تخته سفید مجازی شبیه تخته سفید حقیقی است که در آن از ماژیک و تخته پاک کن استفاده می شود. تفاوت این است که به جای یک فرد که جلوی تخته سفید حقیقی می ایستد و روی تخته مطالب را می نویسد، همه شرکت کنندگان حضور دارند. هنگام جلسه، هر کاربر می تواند مستندات و مدارک را مشاهده کند و روی تخته سفید، نظراتش را مطرح کند. افراد می توانند بخش هایی از مطالب ارائه شده روی تخته سفید دیجیتالی را برای استفاده در آینده ذخیره کنند.* مشارکت در صفحه نمایش (4): تکنیک دیگر برای پشتیبانی ارتباطات اجتماعی و انجام کارهای گروهی، مشارکت در صفحه نمایش است. در این حالت، اعضای گروه که اغلب در مکان های مختلف قرار دارند، می توانند روی مستنداتی که روی صفحه نمایش اعضا مشاهده می شود، کار گروهی انجام دهند. به عنوان مثال، چند نویسنده می توانند روی یک مقاله به صورت مشترک کار کنند.* کنفرانس از راه دور: کنفرانس از راه دور به مفهوم استفاده از ارتباطات الکترونیکی است که در آن 2 یا چند نفر در مکان های گوناگون، با همدیگر به طور هم زمان گفتگو و در کنفرانس شرکت می کنند. قدیمی ترین و ساده ترین نوع کنفرانس از راه دور، کنفرانس تلفنی است که در آن 2 یا چند نفر از چند مکان با همدیگر صحبت می کنند. مهم ترین مشکل این نوع کنفرانس، نبودن ارتباطات رودررو است. به علاوه، شرکت کنندگان نمی توانند نمودارها، تصاویر و جداول را مشاهده کنند. البته، این مشکل با استفاده از نمابر، رفع می شود. حال آنکه، استفاده از نمابر، گران و اغلب دارای کیفیت پایین است. روش دیگر برای حل این مساله، استفاده از کنفرانس های از راه دور ویدویی است که در آن شرکت کنندگان، قادر به مشاهده یکدیگر و مستندات هستنند.- گروه افزار (5): این نرم افزار، گروهی از افراد را که دارای یک وظیفه یا هدف مشترک هستند و در راستای تحقق این اهداف تلاش می کنند، پشتیبانی می کند. ویژگی های عمده موجود برای پشتیبانی همکاری های گروهی و کنفرانس ها در گروه افزار، ایجاد پست الکترونیکی، واسطه مرورگر، ایجاد صفحه وب مشترک، ارتباطات اینترنتی فعال مشترک، پشتیبانی گروه های کار، استفاده مشترک از فایل ها (گرافیک، ویدیو، صوت و ...)، ایجاد عملیات جستجو، کنفرانس های ویدیویی، کنفرانس های صوتی، تخته سفیدهای مشترک و گپ های متنی هستند.مطالبی که بیان شد، در پیاده سازی مدیریت دانش6 در سازمان ها بسیار مشهود است. مدیریت دانش به مفهوم کسب دانش درست، برای افراد مناسب، در زمان صحیح و مکان مناسب است؛ به گونه ای که بتوانند از این راه، بهترین استفاده را از دانش برای دستیابی به هدف های سازمان به دست آورند [4]. از فرایندهای مهمی که در مدیریت دانش باید انجام شود، فرایند تسهیم دانش است. در این فرایند، همکاران، دانش خود را به دیگران می دهند و این امر باعث گسترش پایه های دانش سازمانی می شود. تبادل دانش در سازمان نیاز به زمان و بسترسازی مناسب دارد. باید توجه داشت که ممکن است این حالت به دلایل گوناگون در برخی از کارکنان، احساس خطر ایجاد کند. نکات اساسی که باید برای تبادل دانش مورد نظر قرار گیرند عبارتند از [4]:- باید بین افراد با برگزاری نشست های یک گروه که تجربیات را توضیح می دهد و درباره آن بحث می کند، فرهنگ مشترک و توانایی کار گروهی ایجاد شود.- باید میان اعضای یک گروه در پاسخ به پرسش ها یا برداشت از رخدادها گفتگو انجام شود.- کارکنان باید برانگیخته شوند و تمایل داشته باشند دانش خود را ارایه دهند.- سیستم ها و ساختارها اعم از طراحی مناسب ساختار سازمانی و استفاده از ابزارهای مطرح شده از فرآیند تسهیم دانش حمایت کنند.- در تمام سازمان، تبادل دانش رسمیت یابد و از آن حمایت شود.برای تسهیم دانش در برخی از کشورها، علاوه بر فراهم کردن ابزارهای مبتنی بر فناوری اطلاعات، محیط هایی خاص گفتمان کارکنان طراحی شده است که علاوه بر کاهش بسیاری از فشارهای روحی، فرایند تسهیم دانش نیز انجام می شود. تسهیم دانش باعث احساس ناپایداری و خطر در کارکنان می شود و ایجاد حمایت های اجتماعی به روش های مختلف که استفاده از ابزارهای مختلف فناوری اطلاعات، یکی از آن هاست، باعث ایجاد فضای اعتماد و کاهش فشارهای روحی می شود. منابع [1] تافلر، آلوین، شوک آینده، ترجمه حشمت ا... کامرانی، نشر علم، 1383.[2].رضائیان، علی، مدیریت فشار روانی، مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته، سمت، 1383.[3]. turban e., mclean e. and wetherbe j, “information technology for management: transforming usiness in the digital economy”, john wiley & sons, inc., 2002.[4]. افرازه، عباس، مدیریت دانش (مفاهیم، مدل ها، اندازه گیری و پیاده سازی)، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر، 1384.پی نوشت ها1. chat room2. virtual communities3. white board4. screen sharing5. groupware6. knowledge management
دکتر مریم ابراهیمی
